معرفي تفصيلي چارچوب زکمن
علي فتح اللهي
گروه معماري اطلاعات
شرکت ايزايران
[email protected]
چکيده
چارچوب زکمن، پراستفاده ترين چارچوب در عرصه معماري سازماني است. اين چارچوب که در سال ١٩٨٧عرضه شد و در سال ١٩٩٢ تکميل شد، در حال حاضر بيشترين کاربرد را هم در حوزه ی عملي و هم در حوزه ي نظري دارد.
امروزه همه عادت کرده اند که به محض مشاهده ي نسخ هاي از يک چارچوب معماري، به دنبال سندي باشند که اين چارچوب را با چارچوب زکمن مقايسه کرده است؛ به نحوي که ميتوان گفت چارچوب زکمن به معياري براي ارزيابي و مقايسه بدل شده است. همچنين تحقيقات و تجربيات مختلفي صورت گرفته است که نشان ميدهد چارجوب زکمن به عنوان چارچوبي براي اطمينان از خو ش تعريفي يک راه حل نه تنها در حوز هي معماري سازماني، قابل استفاده است.
در اين مقاله به معرفي تفصيلي چارچوب زکمن خواهيم پرداخت و نکات کليدي در باب فرصتها و تهديدات ناشي از بکارگيري آن ارايه خواهيم کرد.
برای خوندن مقاله pdf رو که گذاشتم دانلود کنید حدود 17 صفحه به طور کامل چارچوب زکمن رو تحلیل کرده
اینم سایت زکمن : دیدن لینک ها برای شما امکان پذیر نیست. لطفا ثبت نام کنید یا وارد حساب خود شوید تا بتوانید لینک ها را ببینید.
چارچوب Zachman
زكمن در سال 1987، چارچوبي مفهومي براي معماري سيستمهاي اطلاعاتي معرفي نمود كه پس از تكميل و بسط در سال 1992، به عنوان راه‌حل برتر در حوزه معماري سازماني شناخته ميشود. زكمن چارچوب خود را با الهام از معماري سازه، ارائه نمود كه در نوع خود، مزيتي براي اين چارچوب محسوب ميشود چرا كه نگاشت از معماري سازه به انفورماتيك، فهم مطالب را براي مخاطبان مبحث معماري كه عموماً در سطوح بالاي مديريتي سازمان‌ها قرار دارند، ساده ميكند. چارچوب زكمن در واقع، جدولي است متشكل از تعدادي سلول كه هر يك از برخورد يك سطر و يك ستون پديد ميآيند. هر سلول، حاوي يك مدل فرض ميشود كه بيانگر وجهي از معماري از ديد گروه خاصي از سهامداران است. چارچوب اول زكمن از 3 ستون داده، کارکرد و شبکه و 6 سطر تشكيل شده بود كه در آن زمان به ISA شهرت يافت. در سال 1992 زكمن و سوا ضمن بسط چارچوب ISA با استفاده از نمودارهاي مفهومي سعي كردند، چارچوب زكمن را فرمال‌سازي كنند. اگر چه تلاش آنها در جهت فرمال‌سازي را نميتوان موفق دانست، اما بسط چارچوب معماري به شش ستون، بسيار مورد توجه قرار گرفت. هرچند هنوز هم تلاش‌هاي صورت گرفته در حوزة معماري، متدولوژي‌ها و چارچوب‌هاي ارائه شده عمدتاً به همان سه ستون اول ميپردازند. به عنوان نمونه ميتوان به متدولوژي EAP و چارچوب FEAF اشاره كرد.
در شكل دادن به اين چارچوب دو ايدة اساسي دخيل است:
سطرها : نمايانگر ديدگاه‌هاي متفاوتي هستند كه سهامداران مختلف در سازمان نسبت به محصولات معماري دارند.
ستون‌ها : توصيفات متفاوتي از يك محصول مشابه را از جنبههاي مختلف، موجب ميشوند.
اين نوع خاص از تقسيم‌بندي كه به جرات ميتوان آن را مختص زكمن دانست، از يك سو به خوبي مدل‌هاي موجود در سطرهاي متوالي را به گونهاي منظم در معرض جزئيات بيشتر قرار ميدهد و از سوي ديگر ديدگاه هر يك از سهامداران را به مدل‌هايي ميشكند (از طريق ستون‌ها) كه هيچ نوع همپوشاني با هم ندارند.
مفهوم هر يك از سطرهاي چارچوب Zachman به شرح زير است:
1. حوزه
خلاصهاي سطح بالا از اندازه، شكل، آرايش فيزيكي و منظور اصلي از سازمان را تصوير ميكند. اين سطر، ديدگاه برنامه‌ريز يا سرمايه‌گذاري است كه قصد دارد، هزينه و عملكرد كسب و كار يا سازمان مورد نظر خود را تخمين بزند. اعضاي هيئت مديره، سهامداران يا اعضاي هيئت امنا نمونههايي از افراد داراي اين ديدگاه هستند. تقريباً همه اطلاعاتي كه در اين سطر ميآيند، به صورت متن آزاد است.
2. مدل سازمان يا حرفه
ديدگاه صاحبان كسب و كار را نشان ميدهد. اين صاحبان كساني هستند كه به صور مستمر با حرفه درگير هستند. كارمندان (مديران سطح بالا و مياني و مجريان با اهميت) داراي چنين ديدگاهي هستند. آنچه در اين سطر قرار ميگيرد همان چيزي است كه به عنوان مدل حرفه ميشناسيم.
3. مدل سيستم‌ها
نتيجة كار تحليلگراني است كه با بررسي سازمان و كسب و كار آن (در سطر قبل)، معماري سيستمهاي اطلاعاتي سازمان را (توسط طراحان) استخراج نمودهاند. لذا ميتوان گفت اين سطر، نشاندهندة ديدگاه تحليلگران و طراحان سطح بالاست. بايد توجه كرد كه جزئيات طراحي در اين سطر نمايش داده نميشود. آنچه در اين سطر وجود دارد چيزي شبيه به طرح كلان سيستمهاي اطلاعاتي‌ست.
4. مدل فناروي
معماري تهيه شده در قسمت قبل براي آنكه تحقق يابد، نياز دارد توسط فناوري پشتيباني شود. در اين سطر است كه استانداردهاي پياده‌سازي سيستم‌ها برگزيده ميشوند. طرح جامع سيستمهاي اطلاعاتي با ارائه استانداردها و فناوريها در اينجا تكميل ميشود و سيستمهاي معين شده ميتوانند از سوي سازمان به مناقصه گذارده شوند. در قياس با مهندسي نرم‌افزار، اين سطر شامل طراحي تفصيلي سيستم‌ها ميشود.
5. مولفه‌ها
توسط كساني تهيه ميشود كه به عنوان پيمانكار در اجراي سيستمهاي اطلاعاتي پيش‌بيني شده در سطر قبل، فعاليت ميكنند. در اينجا بايد معماري سيستمهاي اطلاعاتي، متناسب با فناوري كه از سوي شركت مجري برگزيده شده، تبديل به طراحي سطح پائين شود. اين سطر، به معناي كامل آن به مهندسي نرم‌افزار مربوط ميشود و افراد سهيم در آن همان كساني هستند كه در نظر عامة مردم به آنها برنامه‌نويس گفته ميشود. مطمئناً اين پيمانكاران گروهي متشكل از همه كارشناسان مهندسي نرم‌افزار اعم از تحليلگر، معمار و غيره هستند.
6. سازمان در حال كار
اين سطر در بسياري از روش‌هاي انجام معماري ديده نشده است چرا كه از طريق زبان و نمودار قابل بيان نيست. اگر بخواهيم چيزي را در اين سطر جاي دهيم بايد سازمان واقعي را در آن قرار دهيم. اين سطر نشاندهندة ديدگاه كاربران سازمان است.
مفهوم هر يك از ستون‌هاي چارچوب Zachman به شرح زير است:
دادهها
هر يك از سطرهاي اين ستون به درك و پردازش دادههاي سازماني ميپردازند. در يك ترتيب افزايشي، جزئيات مدلسازي همراه با پائين رفتن در سطرها تغيير ميكند. به گونهاي كه از يك فهرست ساده از اشياء به مدل موجوديت‌هاي حرفه، مدل معنايي، مدل منطقي، مدل فيزيكي و سرانجام پايگاه دادهها و انبارههاي واقعي ميرسيم.
كاركرد
سطرهاي موجود در ستون كاركرد، فرآيند ترجمة ماموريت سازمان به عمليات جزئي‌تر لازمة آنرا تشريح ميكنند. سطر اول فهرستي از ماموريت‌ها و وظايف كلان سازمان را شامل ميشود. اين فهرست سپس به مدل فرآيندي كسب و كار، معماري سامانههاي اطلاعاتي كلان، زير سيستم‌ها، مولفه‌ها و سرانجام گردش كار واقعي سيستم تبديل ميشود.
شبكه
اين ستون بر توزيع جغرافيايي فعاليت‌هاي سازماني متمركز است. فهرست واحدها از نظر پراكندگي جغرافيايي سازمان، معماري آماد سازماني، مدل استقرار سيستم‌ها، معماري شبكه، جزئيات آدرس دهي شبكه و شبكة واقعي سازمان، ترتيب افزايش جزئيات در اين ستون را تشكيل ميدهند.
افراد
اين ستون شرح ميدهد كه چه كساني در حرفه درگير هستند. اين ستون به ويژه از نظر امنيت، حائز اهميت است. ترتيب افزايش جزئيات فني به قرار زير است: فهرست از واحدهاي سازماني، نقشها، تخصصها و مسئوليتهاي درگير در حرفه، نگاشت اين فهرست بر وظايف و تعاملات سازماني لازم، تعاملات افراد با سيستمهاي كلان، واسط‌هاي كاربري، مولفه‌هاي لازمي براي تهيه واسط ها و سرانجام واسط كاربري در حال تعامل.
زمان
تاثير زمان را بر سازمان، شرح ميدهد. فهرستي از رخدادها و زمان‌هاي مهم، زمانبندي كسب و كار، نمودارهاي توالي و ترتيب عمليات، ترسيم توالي عمليات ميان زير سيستم‌ها، ميان مولفه‌ها و زمانبندي واقعي كار در سازمان، ترتيب افزايش جزئي نگري در اين ستون را نشان ميدهند.
انگيزه
اين ستون بر ترجمة اهداف و راهبردهاي حرفه به نتايج و ابزارهاي خاص متمركز ميباشد و ميتواند براي در برگيري همة محدوديت‌هاي كه بر تلاش‌هاي سازماني اعمال ميشوند، گسترش يابد. در اين ستون به ترتيب، فهرستي از اهداف و راهبردها، مدل قواعد كاري (مثلاً درخت تصميم‌گيري)، ترجمة محدوديت‌هاي حرفهاي به سيستمي، بسط قواعد در سطح زير سيستم‌ها، مولفه‌ها و اعمال قواعد بر روال فعاليت‌ها شرح داده ميشوند.
چارچوب زكمن تنها يك جدول ناشي از تركيب تعدادي سطر و ستون نيست. اين چارچوب ضمناً از تعدادي قاعده تبعيت ميكند كه آن را قادر ميسازد توانايي خود را نشان دهد. اين قواعد عبارتند از:
ستون‌ها داراي ترتيب نيستند. برخلاف سطرها كه رعايت ترتيب آنها حائز اهميت است. به همين علت در نامگذاري ستون‌ها از شماره‌گذاري استفاده نشده است. اين قاعده تلويحاً به اين معني است كه نميتواند بدون داشتن سطر بالاتر به توليد سطر پائين‌تر پرداخت. اما در مورد ستون‌ها چنين قانوني برقرار نيست. به عبارت ديگر در زمان تعيين عرض و عمق معماري ميتوان از سطرهاي پائين‌تر صرفنظر كرد.
هر ستون يك مدل پايهاي ساده دارد. همة ستون‌ها از يك مدل پايهاي پيروي ميكنند. اين مدل متشكل از دو عنصر موجوديت و رابطه است كه يك مدل معنايي موجوديت – رابطه را تشكيل ميدهند. مفاد اين عناصر براي هر يك از سلول‌ها چه ميتواند باشد. اين مدل، يك فرامدل عام ناميده ميشود. چرا كه اولاً براي همه ستون‌ها يكسان است (عام) و ثانياً مدل مدلسازي سازماني محسوب ميشود (فرامدل).
مدل پاية هر ستون بايد يكتا باشد. عناصر ذكر شده براي مدل سادة پاية ذكر شده در قاعدة قبل، در هر ستون منحصر به همان ستون هستند. اين قاعده به خوبي تضمين‌كنندة عدم وجود افزونگي در چارچوب است. مثلاً عنصر موجوديت در ستون دادهها خاص همان ستون است و در ستون‌هاي ديگر مفهومي ندارد.
هر سطر نمايانگر يك ديدگاه مجزا و يكتاست. اين قاعده تضمين ميكند كه عناصر سطر قبل بدون دليل در سطر بعد تكرار نشوند. به عبارت بهتر، با توجه به تغيير ديدگاه نسبت به سطر قبل، مفهوم و كاربري عناصر در سطر جديد، دچار تغيير ميشود.
هر سلول يكتاست. اين قاعده با توجه به يكتايي سطر و ستون، بديهي به نظر ميرسد.
تركيب يا اجتماع همة مدل‌هاي سلولي در يك سطر، منجر به مدل كاملي از ديدگاه همان سطر ميشود. رعايت اين قاعده تضمين ميكند كه با اضافه كردن ستون‌هاي جديد، مدلي از ديدگاه ديگر به مجموعة مدل‌هاي هر سطر اضافه نشود. به علاوه بيان ميكند كه در زمان اعمال تغييرات در مدل هر سلول، از طريق وفاداري به ديدگاه سطر جاري، وابستگيهاي ميان سلول‌هاي يك سطر، جامعيت خود را حفظ كنند.
منطق چارچوب بازگشتي است. اين جمله جالب به اين معني است كه هر چيزي را ميتوان از طريق اين چارچوب توصيف نمود. تنها شرطي كه وجود دارد آن است كه صاحب، سازنده و ... داشته باشد. اين حرف كه بهترين راه‌حل براي تزريق انعطاف‌پذيري به چارچوب است به اين معني است كه هر سلولي به خودي خود ميتواند يك چارچوب زكمن باشد. همچنين بدين معني نيز ميتواند باشد كه حتي خود چارچوب را ميتوان با خودش توصيف كرد.
اين قواعد تضمين ميكنند كه اهداف معماري دستيابي شوند. به عبارت ديگر، تنها در صورتي ميتوان متدولوژي موفقي مبتني بر چارچوب زكمن داشت كه قواعد فوق را رعايت كرده باشيد. انعطاف، عدم افزونگي، هم سوئي سازمان و سيستم و ساير مزاياي معماري تنها با استفاده از چارچوب حاصل نميشوند بلكه لازم است در زمان معماري قواعد حاكم بر چارچوب نيز حفظ شوند.
چارچوب زکمن 
